*मानसपूजाविधानम्*
नानाविकारभाजनस्य सृष्टेः मूलद्रव्याणि पञ्चभूतानि भवन्ति। तानि पञ्चभूतानि पञ्चेन्द्रियैः दृश्यमानाः भवन्ति।जिह्वया रसं, नासिकया गन्धं, श्रवणेन शब्दं तस्मिन् नादस्वरश्रुतिभेदान् , नयनेन रूपवर्णान् - एवं प्रकारेण एकैकेन इन्द्रियेण एकैकमनुभोक्तुं शक्नुमः। एतैः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैरेव बाह्यप्रपञ्चं ज्ञायते। एतेषु जिह्वा- कर्मेन्द्रियं ज्ञानेन्द्रियमपि च भवति। तेन रुचिग्रहणेन सह वक्तुमपि पारयामः। नेत्रं-वस्तुवर्णवैविध्यं, संख्या, परिमाणपि गृह्णाति। स्पर्शेन्द्रियेण वस्तुरूपं, परिमाणं, संख्यापि च जानीमः। एतानि शब्दस्पर्शादीनि पृथिव्यादिभूतान्याश्रयाणि भवन्ति। पृथिव्यां गन्धः, जले रसः, तेजसि रूपम्, वायौ स्पर्शा, आकाशे शब्दः -- अनेन पञ्चभूताश्रयाधिदेवताःसन्तः तेभ्यः पञ्चभूतेभ्यः शक्तिं प्रदास्यन्ति। ताः देवताः परमात्मनः अभिव्यक्तयः। अनेनैव परमात्मैव नानारूपगुणात्मकसृष्टिरिव अभिव्यकतो भवति।
इन्द्रियेषु एकैकेन्द्रियेण एकैकविधं सौख्यं नः लभ्यते।सुन्दररूपाणि दृश्यमानेन , मधुरसंगीतश्रवणेन , सुगन्धद्रव्याघ्राणेन ,स्वादिष्टकरपदार्थभक्षणेन -- इत्थं इन्द्रियपञ्चकेन सन्तोषमनुभवामः। वयं तथा सन्तोषसौख्यमनुभूयमाने काले एतानि पञ्चभूतानि , तैः गुणाः, गुणग्राकानि इन्द्रियाणि एतत्सर्वमपि परमेश्वरस्य अभिव्यक्तयः, समस्त सृष्टिरपि ईश्वरमयमिति स्मरणेमेव भवेत्। अनेन पञ्चेन्द्रियैः सौख्यं कल्प्यामानं समस्तवस्तुजातं पुनः परमेश्वरायैव समर्पयेत्। एवं ईश्वरार्पित पदार्थं तस्य प्रसादमिव स्वीकृत्य पुनः वयं अनुभवेम। इत्थं पञ्चेन्द्रियसौख्यकारणभूतानि वस्तवः ईश्वरसमर्पणमेव पञ्चोपचाराण्यिति कथ्यन्ते।वयं इष्टदैवजपं कुर्वन्तःसन्तः मानसपूजा क्रियमाणे काले पञ्चोपचारान् कुर्मः। अस्माभिःपञ्च हस्ताङ्गुल्यःप्रयुज्य पञ्चविधोपचाराणि कुर्मः।
पृथिव्यात्मने गन्धं समर्पयामि।
वायव्यात्मने धूपमाघ्रापयामि।
अग्न्यात्मने दीपं दर्शयामि।
आकाशात्मने पुष्पाणि समर्पयामि।
अमृतात्मने नैवेद्यं समर्पयामि।
इति कथयन् ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं, तेषामनुभवस्य मूलभूतजातं सर्वमपि परमात्मने सभक्तिकतया समर्प्य पुनः प्रसादरूपेण स्वीक्रियते चेत् तानि द्रव्याणि, इन्द्रियाण्यपि पापकृत्येषु उपयुज्यानि न भवेयुः। तत्पश्चात् तानि परमार्थप्राप्तेः विनियोगः कृत्वा पुण्यं समर्जयामः।
इन्द्रियैः आनंदप्रदायकाः रूपरसगन्धादिसूक्ष्मगुणैः सह गृहारामवस्तुवाहनादि स्थूलपदार्न्थान्यपि नः सन्तोषं प्रयच्छन्ति। एतान्यपि ईश्वराय समर्प्य एव अनुभवेम। तथा अर्पणमेव षोडशोपचारमिति कथ्यते। तथैव संगीतनृत्यादि भोगानपि स्वामिने समर्प्यैव वयं अनुभवेम। तान्येव चतुष्षष्ट्युपचारानिति कथ्यन्ते।
एषा उपचारपरम्परैव पूजाविधानमित्युच्यते। तर्हि ईश्वरपूजने एतादृशं आडम्बरमावश्यकं वा? मनसा ध्यानेनालं न वा? इति सन्देहःप्रायः समुत्पन्नो भवति। सत्यमेतत् किन्तु अस्मद्भ्यं सौख्यप्रदायकपदार्थान् सर्वानपि ईश्वरादेव जनिताः समस्तमीश्वरमयमिति भक्तः विश्वसिति। तस्मात् कारणादेव सौख्यकरपदार्थान् दात्रे स्वामिने भक्त्या निवेद्य , पुनः तान् स्वामिप्रसादरूपेण स्वीक्रियामः चेत् तस्मिन् कर्मणि कृतज्ञता, विनयः, विश्वासश्च दृग्गोचराः भवन्ति। भक्तः शुचिप्रयुक्त सत्पदार्थमेव ईश्वराय निवेदयति।अनिवेदितपदार्थः सः नानुभविष्यति। एतदर्चनाविधानेन भक्तस्य सत्पदार्थसेवनम्, सदाचरणम् अभ्यासः भवति तेन सः स सुचरितः, सुव्रतः, पवित्रोऽपि भवेत्।
ईश्वरनिवेदितपदार्थ एव नः सौख्यसन्तोषप्रदायको भवति। मूककविना आर्यासप्तशत्यामेवं प्रोक्तम्-
*लीये पुरहर जाये*
*माये तव तरुणवल्लवच्छाये।*
*चरणे चन्द्राभरणे*
*काञ्चीशरणे नतार्तिहरणे।।*
"मातः! तव पल्लवारुणचरणावेव यः शरणं गतः तस्य सकलार्तयः हरन्ति" इति।
तिरुनावुक्करसु नयनारः इति भक्तः कथयति-- " संसारतप्तः सन्नपि ईश्वरचरणावेव शरणं गतोऽहं अतः स्वेन्द्रियग्रामेण संगीतमलयानिलचन्द्रातपभृङ्गझङ्कारादि परमसुखानुभवं प्राप्नोमि"।
अस्माकं सकलसौख्यमूलं परमेश्वर एव । स एव परमसुखनिधानो भवति। समस्तमपि स्वामिपादारविन्दावेव यः समर्पयति तस्य सौख्यः, योगक्षेममपि स्वामी एव पश्यति।पञ्चोपचारपूर्वकमानसपूजाविधाने भगवन्तं विविधोपचारैः यः अर्चयति सः सकलसौख्यप्रदाता सावामी एव इति सुदृढ विश्वासेन करोति।
*गुरुवरं* *श्रीचन्द्रशेखरमाश्रये।*
🙏🙌कञ्चिपरमाचार्यवैभवात् अनूद्य..
🙏🌷बाला...✍
