Tuesday, June 12, 2018

Sanskrit grammar

🌻🌻🌻🌻🌻🌻🌻🌻🌻🌻

*संस्कृतव्याकरणस्य सम्प्रदायाः-२*

*ऐन्द्रसम्प्रदायः*-

पाणिनिः 'पौर्वात्याः' इति नाम्ना ऐन्द्रव्याकरणसम्प्रदायभाजः उल्लिखति। कथासरित्सागरे वर्णितं यत् पाणिनेः व्याकरणम् ऐन्द्रसम्प्रदायानुसारि एव।तथा च पाणिनिः,कात्यायनः,व्याडिः,इन्द्रदत्तः च एतस्य सम्प्रदायस्य प्रमुखवैयाकरणाः। तथापि ऐन्द्रव्याकरणस्य स्वतंन्त्रग्रन्थः नैव उपलभ्यते। तोलकप्पियम नामकं तमिलभाषायाः प्रथमव्याकरणं तथा च पाणिनेः पश्चात् जातं कातन्त्रव्याकरणं , प्रातिशाख्यानि च ऐन्द्रव्याकरणाधारितानि।

*पाणिनिसम्प्रदायः*-

*प्रथमकालखण्डः* ---

*पाणिनिः(ख्रि.पू.५००)*--

पाणिनिः इदानींतनपाकिस्थानस्य लाहोरनगरसमीपस्य शालातुर ग्रामस्य वासी आसीत्। एषः ग्रामः अद्यतनयुसुफजाईकन्धरायां (या ह्यूएनत्सङ्गस्य काले उद्यानम् नाम्ना प्रसिद्धा आसीत् ) अटकसमीपे अस्ति।कथासरित्सागरे वर्णितम् यत् पाणिनिः कात्यायनः व्याडिः तथा इन्द्रदत्तः सहाध्यायिनः आसन्। ते वर्षनामकोपाध्यायस्य समीपे अध्ययनं चक्रिरे। महाभाष्ये पाणिनेः उल्लेखः दाक्षीपुत्रः इति।प्रायः दाक्षी इति तस्य
मातुः नाम। पाणिनेः कालः ख्रिस्तपूर्वं पञ्चमशतकम्।
तस्य अष्टाध्याय्याम् अष्टसु अध्यायेषु उपचतुःसहस्रम् (~४०००) सूत्राणि।
सङ्क्षेपार्थं तेन उपयोजितानि साधनानि--
१) प्रत्याहाराः
२) अनुबन्धाः
३) अधिकारसूत्राणि (पदानाम् अनुवृत्यर्थम्।)
४) टिघ्वादयः संज्ञाः
५) परिभाषाः
६) समानकार्येषु पूर्वसूत्रस्य अपेक्षया उत्तरसूत्रस्यासिद्धिः।
पाणिनिना धातुपाठः,गणपाठः,उणादिसूत्राण्यपि रचितानि।
लिङ्गानुशासनं,पाणिनीयशिक्षा न पाणिनिकृती इति विद्वांसः मन्यन्ते। फिट्सूत्राणां कर्ता शान्तनवाचार्यः तथा च परिभाषाणां व्याडिः इति परम्परासम्मतम्।

*कात्यायनः/वररुचिः (ख्रि.पू. ३५०)*--

पाणिने १५०० सूत्राणि आधारीकृत्य एतेन ४००० वार्त्तिकानि रचयित्वा पाणिनिसूत्रेषु विद्यमानाः न्यूनताः पूरिता। 

*पतञ्जलिः (ख्रि.पू.१५०)*--

महाभाष्ये पतञ्जलिना अष्टाध्याय्याः मण्डनं तथा च कात्यायनमतानां खण्डनं कृतम्। 
'इह पुष्पमित्रं याजयामः' इत्युल्लेखात् पुष्पमित्राख्यमौर्यराज्ञः समकालीनः एषः इति ऊह्यते।

एते मुनित्रयम् इति नात्मा प्रसिद्धाः। एतेषां कालः पाणिनिसम्प्रदायस्य प्रथमकालः। एतस्मिन्काले मुनित्रयेण व्याकरणं दृढायाम् आधारशिलायां स्थापितम्।
द्वितीयकालविभागे व्याकरणस्य विषये अधिकांशतः विवरणानि अभवन्।


-------------------------अनुवर्तिष्यते।

🚩🚩🚩🚩🚩🚩🚩🚩🚩🚩